عبارت‌از هرگونه معناى صريحى ، به كلمهء « patron - ارباب يا ولى نعمت » مىچسبد ، مقاتل گاه « قريب » ( خويشاوند نزديك ) ، گاه « ربّ » ( پروردگار ) ، گاه آلهه ( خدايان ) و گاه « ناصح » به كار مىبرد تا جزئيّات معنايى هر چه نزديكتر به متن باشد . « بايد خاطر نشان كنيم كه نتيجهء اين جستجو براى حصول جزئيات معنايى اين بوده‌است كه مقاتل را به توسّل به استعمال الفاظ غير قرآنى براى ترجمهء الفاظ قرآنى واداشته است ، و اين نكتهء مهمى است . وقتى كه مقاتل « ايمان » را به « تصديق » يا « حكم » را به « فهم » ترجمه مىكند ، الفاظ مجرّدى به كار مىبرد كه احتمالا در زمان او تداول داشته است ، ولى در هر حال اين الفاظ غير قرآنى است . البته شمار اين الفاظ غير قرآنى محدود است ، زيرا مفسّر هنوز چندان زبانى جز زبانى كه از قرآن حاصل مىكند در دست ندارد ، ولى ظهور و استعمال بى پرواى آنها نشانهء آن است كه در آن عصر وجدان مسلمانان گشاده به روى جهان خارج بود و صوفيان ، با خلق اصطلاحات جديد ، درست در خطّ كهن‌ترين سنّت اسلامى حركت مىكردند . خواهيم‌ديد كه در اين زمينه امام جعفر صادق ( ع ) با آزادى عملى بيش از معاصر خود قدم برمىدارد . و در حقيقت ، با وجود استعمال الفاظ غير قرآنى ، مىتوان گفت - و اين دومين تذكّر ماست - كه مقاتل اساسا در محدودهء درونى قرآنى باقى مىماند ، و براى توضيح واژگان قرآن جز از خود آن يارى نمىجويد ؛ و هيچ اصل تفسيرى ديگر در شيوهء احصاء وجوه و نظاير خود وارد نمىكند . نقش او در تفسير به انتخاب كلمات ، مقايسهء آياتى كه كلمهء معينى در آنها به كار رفته است و تعيين وجوه مختلف آن محدود مىشود . تفكر شخصى او ، جز در انتقال واژگان قرآنى به واژگانى ثانوى ، كه ترجمهء آن است ، دخالتى ندارد . در جاهاى ديگر ، خود به حدّ كافى گوياست : سياق سخن معنى كلمات را روشن‌مىكند ، بىآنكه مفسّر چيزى از خود بر آن بيفزايد . 2 . ترمذى در برابر مقاتل يا تجربه به عنوان اصلى در تفسير ميان حكيم ترمذى « 9 » و مقاتل يك قرن تاريخ فوق‌العاده پر بار حايل است ، كه در طى آن بيشتر دانشهاى دينى اسلامى تأسيس شده است . ولى آنها هر دو خراسانىاند و شايد همين سبب

--> ( 9 ) . دربارهء محمد بن على التّرمذى ملقب به حكيم ، نگاه كنيد به : سلمى ، طبقات الصّوفية ، ص 220 - 215 ؛ ابو نعيم ، حليةالاوليا ، جلد دهم ، ص 235 - 233 ؛ ماسينيون ، تحقيق ، ص 294 - 286 . از زمان انتشار تحقيق ، چندين كتاب مهم از كتب ترمذى به چاپ رسيده است : الف ) كتاب الرّياضة و كتاب آداب النّفس ، تصحيح آربرى Arberry ( 1947 ) ؛ ب ) بيان الفرق بين الصّدر و القلب و اللب و الفؤاد ، تصحيح هر ( Herr ) ( 1958 ) ؛ ج ) كتاب به دو الشأن و كتاب ختم‌الاولياء ، تصحيح عثمان يحيى ( 1965 ) .